Dieta przy IMO. Diagnostyka, leczenie i zalecenia żywieniowe w zespole rozrostu metanogenów w jelitach

Dieta przy IMO może obejmować czasowe ograniczenie łatwo fermentujących węglowodanów, np. w ramach diety low FODMAP, w celu zmniejszenia nasilenia takich objawów jak wzdęcia, uczucie pełności czy zaparcia. Dieta pełni przede wszystkim rolę wspomagającą i objawową – nie stanowi samodzielnego leczenia IMO ani metody eradykacji metanogenów.

Co to jest zespół rozrostu metanogenów w jelicie cienkim (IMO)? 

Zespół rozrostu metanogenów w jelitach (ang. Intestinal Methanogen Overgrowth, IMO) jest związany z nadmierną obecnością archeonów metanogennych w przewodzie pokarmowym. Jednym z najważniejszych gatunków jest Methanobrevibacter smithii.

Archeony stanowią odrębną od bakterii grupę mikroorganizmów. W procesie metanogenezy wykorzystują wodór i dwutlenek węgla powstające m.in. w wyniku fermentacji bakteryjnej, przekształcając je w metan.

Czym różni się IMO od SIBO?

Najważniejsza różnica pomiędzy SIBO a IMO dotyczy rodzaju mikroorganizmów oraz lokalizacji rozrostu. SIBO odnosi się do nadmiernego rozrostu bakterii w jelicie cienkim, natomiast IMO jest związane z nadmierną obecnością archeonów metanogennych i może dotyczyć zarówno jelita cienkiego, jak i grubego.

IMO jest szczególnie silnie związane z zaparciami i spowolnieniem pasażu jelitowego, podczas gdy w SIBO związanym z nadmierną produkcją wodoru częściej mogą występować luźne stolce lub biegunka.

Jakie są objawy IMO?

IMO jest szczególnie silnie związane z zaparciami i spowolnieniem pasażu jelitowego. U części pacjentów występują twarde stolce, rzadsze wypróżnienia, uczucie niepełnego wypróżnienia lub konieczność nadmiernego parcia.

Wyższa produkcja metanu jest wiązana ze spowolnieniem pasażu jelitowego i większym nasileniem zaparć. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z IMO musi cierpieć na zaparcia.

Do często zgłaszanych dolegliwości należą również:

• wzdęcia i uczucie rozpierania w jamie brzusznej,
• bóle brzucha,
• uczucie pełności,
• nudności,
• odbijanie,
• zaburzenia rytmu wypróżnień.

Objawy IMO mogą przypominać zespół jelita drażliwego z przewagą zaparć (IBS-C), dlatego sam obraz kliniczny nie wystarcza do rozpoznania zaburzenia.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka rozrostu archeonów?

Jednym z mechanizmów mogących sprzyjać nadmiernej kolonizacji mikroorganizmów są zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, w tym nieprawidłowa aktywność wędrującego kompleksu motorycznego (MMC – Migrating Motor Complex).

MMC działa przede wszystkim w okresach między posiłkami i uczestniczy w przesuwaniu treści pokarmowej, wydzielin i złuszczonych komórek w kierunku dalszych odcinków przewodu pokarmowego. Zaburzenia motoryki mogą sprzyjać zaleganiu treści jelitowej i tworzyć warunki sprzyjające nadmiernej kolonizacji mikroorganizmów.

Do czynników, które mogą wiązać się z zaburzeniami motoryki lub zwiększonym ryzykiem nadmiernego rozrostu mikroorganizmów, należą m.in.:

• neuropatia cukrzycowa,
• twardzina układowa,
• niedoczynność tarczycy,
• stosowanie leków spowalniających motorykę przewodu pokarmowego, np. opioidów,
• niektóre zmiany anatomiczne przewodu pokarmowego,
• przebyte operacje przewodu pokarmowego,
• zaburzenia funkcji zastawki krętniczo-kątniczej.

Potencjalnym czynnikiem ryzyka może być również długotrwałe stosowanie inhibitorów pompy protonowej (IPP), jednak zależność ta nie oznacza, że leki te bezpośrednio powodują IMO u każdego pacjenta.

Jak wygląda diagnostyka IMO?

Najczęściej stosowanym badaniem diagnostycznym w kierunku IMO jest wodorowo-metanowy test oddechowy. Jako substrat wykorzystuje się przede wszystkim laktulozę, natomiast glukoza może stanowić alternatywę.

Po spożyciu odpowiedniego roztworu w określonych odstępach czasu mierzy się stężenie wodoru i metanu w wydychanym powietrzu. Za wynik wskazujący na IMO przyjmuje się stężenie metanu wynoszące co najmniej 10 ppm w dowolnym punkcie badania. U części osób z wysoką produkcją metanu można obserwować stosunkowo niskie wartości wodoru. Wynika to z faktu, że archeony wykorzystują wodór w procesie metanogenezy.

Testy oddechowe mają jednak ograniczenia, dlatego ich wynik powinien być interpretowany łącznie z objawami klinicznymi, sposobem przygotowania pacjenta do badania oraz innymi czynnikami mogącymi wpływać na pasaż przewodu pokarmowego.

Jak leczy się IMO? Jaką rolę w terapii odgrywa dieta?

Optymalny sposób leczenia IMO nie został jeszcze jednoznacznie ustalony, a liczba wysokiej jakości badań klinicznych pozostaje ograniczona.

W leczeniu stosuje się antybiotykoterapię. Jedną z opisanych w literaturze strategii jest połączenie rifaksyminy z neomycyną, szczególnie u pacjentów z podwyższonym stężeniem metanu. Dostępne badania dotyczące takiego postępowania są jednak stosunkowo niewielkie, dlatego wyboru leczenia powinien dokonywać lekarz z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji pacjenta.

U części osób z udokumentowanymi zaburzeniami motoryki lekarz może również rozważyć leczenie prokinetyczne.

Ważnym elementem postępowania jest także identyfikacja i, jeśli to możliwe, leczenie czynników, które mogą sprzyjać nawrotom zaburzenia.

Dieta może wspomagać terapię poprzez ograniczenie nasilenia objawów, jednak nie ma obecnie mocnych dowodów, że sama zmiana sposobu żywienia prowadzi do eradykacji IMO.

Dieta low FODMAP w przeroście flory bakteryjnej w jelicie cienkim

Dieta low FODMAP może być czasowo stosowana u części pacjentów z IMO w celu zmniejszenia takich objawów jak wzdęcia, bóle brzucha czy zaburzenia wypróżnień.

Dowody dotyczące jej skuteczności bezpośrednio w IMO są znacznie słabsze niż w przypadku zespołu jelita drażliwego. Nie należy więc przedstawiać low FODMAP jako metody usuwającej metanogeny czy samodzielnie leczącej IMO.

Standardowy schemat low FODMAP obejmuje trzy etapy:

1. Faza I – ograniczenie FODMAP, zwykle przez 2–6 tygodni. Czasowo zmniejsza się spożycie produktów zawierających duże ilości łatwo fermentujących węglowodanów. U części osób może to ograniczać produkcję gazów i nasilenie objawów.
2. Faza II – reintrodukcja. Poszczególne grupy FODMAP są stopniowo ponownie wprowadzane do diety w celu oceny indywidualnej tolerancji. Etap ten trwa zwykle kilka tygodni i powinien być dostosowany do reakcji pacjenta.
3. Faza III – personalizacja. Celem jest możliwie zróżnicowana dieta, w której ograniczane są jedynie te produkty lub porcje, które rzeczywiście wywołują objawy.

Długotrwałe stosowanie restrykcyjnej fazy eliminacyjnej nie jest zalecane, ponieważ ogranicza różnorodność diety i może wpływać na skład mikrobioty jelitowej. Po fazie ograniczenia FODMAP należy więc przejść do stopniowego rozszerzania jadłospisu.

Jakie produkty są dozwolone, a czego nie jeść?

Tolerancja poszczególnych produktów jest indywidualna. Istotne znaczenie ma nie tylko rodzaj produktu, ale również wielkość porcji.

Objawy mogą nasilać produkty zawierające większe ilości określonych FODMAP, w tym fruktanów, galaktooligosacharydów (GOS), laktozy, nadmiaru fruktozy i polioli.

Do częstych źródeł FODMAP należą:

• fruktany – m.in. cebula, czosnek, por, pszenica i żyto,
• GOS – m.in. fasola, ciecierzyca, soczewica i inne nasiona roślin strączkowych,
• laktoza – przede wszystkim mleko i część świeżych produktów mlecznych,
• nadmiar fruktozy – m.in. niektóre owoce i miody,
• poliole – m.in. sorbitol, mannitol, ksylitol oraz niektóre owoce i warzywa.

Mięso, ryby i jaja naturalnie nie zawierają FODMAP. O tolerancji całego posiłku decydują jednak także sposób przygotowania, dodatki, sosy oraz wielkość porcji.

Produkty pełnoziarniste nie muszą być automatycznie eliminowane. Niektóre z nich mogą mieć niską zawartość FODMAP w odpowiedniej porcji. Dieta low FODMAP nie jest również dietą bezglutenową – problemem w wielu produktach pszennych są przede wszystkim fruktany, a nie sam gluten.

Przykładowy jadłospis przy IMO

Poniższy jednodniowy jadłospis jest przykładem posiłków, które mogą być stosowane podczas początkowej fazy diety low FODMAP. Powinien być dostosowany do indywidualnego zapotrzebowania energetycznego, stanu zdrowia oraz tolerancji produktów.

Śniadanie

Jajecznica z 2–3 jaj przygotowana na oliwie z dodatkiem świeżego szpinaku i pomidorków.

Do tego pieczywo o niskiej zawartości FODMAP w odpowiedniej porcji, np. chleb gryczany, ryżowy lub dobrze tolerowany chleb na zakwasie.

Do picia woda, herbata lub kawa, jeśli jest dobrze tolerowana.

Obiad

Pieczony łosoś lub pierś z kurczaka doprawione ziołami, np. rozmarynem, tymiankiem lub majerankiem.

Dodatek węglowodanowy: ryż basmati lub komosa ryżowa.

Warzywa: cukinia i marchew przygotowane na parze lub duszone z dodatkiem oliwy.

Kolacja

Zupa krem z marchewki i ziemniaków przygotowana bez cebuli i czosnku.

Do tego pieczone pulpeciki z indyka.

Jako dodatek można wykorzystać porcję dobrze tolerowanych owoców, np. borówek lub malin.

Jakich zasad warto przestrzegać przy przeroście bakterii w jelicie?

• Dieta powinna być możliwie różnorodna i dostosowana do indywidualnej tolerancji.
• Restrykcyjna faza low FODMAP powinna być czasowa, a następnie należy stopniowo rozszerzać jadłospis.
• Można uwzględnić przerwy między posiłkami, ponieważ umożliwiają one aktywność MMC, jednak optymalna długość tych przerw i ich wpływ na ryzyko nawrotu IMO nie zostały jednoznacznie ustalone.
• Nie ma potrzeby wprowadzania bezwzględnego zakazu przekąsek u wszystkich pacjentów. Liczbę i rozkład posiłków należy dostosować do indywidualnych potrzeb.
• Należy dbać o odpowiednie nawodnienie, uwzględniając stan zdrowia, aktywność fizyczną, dietę i warunki otoczenia.
• W fazie ograniczenia FODMAP warto zwracać uwagę na dodatki zawierające cebulę, czosnek, inulinę czy poliole.
• W przypadku długotrwałych lub nasilonych objawów dietę warto prowadzić pod opieką dietetyka i lekarza.

Najważniejsze informacje o IMO

IMO jest związane z nadmierną obecnością archeonów metanogennych w przewodzie pokarmowym i szczególnie często współwystępuje z zaparciami oraz spowolnieniem pasażu jelitowego.

Podstawowym badaniem wykorzystywanym w diagnostyce jest test oddechowy z pomiarem metanu i wodoru. Za wynik metanododatni przyjmuje się stężenie CH₄ wynoszące co najmniej 10 ppm w dowolnym punkcie badania. Wynik powinien być jednak interpretowany razem z objawami klinicznymi.

Leczenie powinno być dobierane indywidualnie. Jedną z badanych strategii jest antybiotykoterapia, natomiast u części osób konieczne może być także leczenie zaburzeń motoryki lub innych czynników predysponujących.

Dieta low FODMAP może być czasowo wykorzystywana w celu kontroli objawów, ale nie ma obecnie wystarczających dowodów, że sama eliminuje IMO.

Często zadawane pytania (FAQ)

Bibliografia

1. Pimentel M, Saad RJ, Long MD, Rao SSC. ACG Clinical Guideline: Small Intestinal Bacterial Overgrowth. Am J Gastroenterol. 2020;115(2):165–178.
2. Perets TT, Thurm T, Ben-Yehoyada M, et al. A national consensus guideline on the performance and interpretation of hydrogen- and methane-based breath tests for carbohydrate malabsorption, small intestinal bacterial overgrowth, and intestinal methanogen overgrowth. Ann Gastroenterol. 2026;39(4):383–389. doi:10.20524/aog.2026.1082.
3. Wawrzeńczyk A, Czarnowska M, Darwish S, et al. Methane, Bacteria, Fungi, and Fermentation: Pathophysiology, Diagnosis and Treatment Strategies for Small Intestinal Bacterial Overgrowth, Intestinal Methanogen Overgrowth and Small Intestinal Fungal Overgrowth. Curr Issues Mol Biol. 2025;47(9):713.
4. Barlow GM, Pimentel M. Modern concepts of small intestinal bacterial overgrowth. Curr Opin Gastroenterol. 2025;41(6):399–408.
5. Mehravar S, Takakura W, Wang J, Pimentel M, Nasser J, Rezaie A. Symptom Profile of Patients With Intestinal Methanogen Overgrowth: A Systematic Review and Meta-analysis. Clin Gastroenterol Hepatol. 2025;23(7):1111–1122.
6. Pimentel M, Chang C, Chua KS, Mirocha J, DiBaise J, Rao S, Amichai M. Antibiotic treatment of constipation-predominant irritable bowel syndrome. Dig Dis Sci. 2014;59(6):1278–1285. doi:10.1007/s10620-014-3157-8.
7. Bogdanowska-Charkiewicz D, Górski P, Jurkowska G, et al. Effectiveness of the low FODMAP diet in patients with irritable bowel syndrome and small intestine bacterial overgrowth syndrome. Front Nutr. 2026;13:1725524.
8. Lucas Zapata P, García Navarro E, Ribes Koninckx C. The low-FODMAP diet. An Pediatr (Engl Ed). 2024;101(1):36–45.
9. Velasco-Aburto S, Llama-Palacios A, Sánchez MC, Ciudad MJ, Collado L. Nutritional Approach to Small Intestinal Bacterial Overgrowth: A Narrative Review. Nutrients. 2025;17(9):1410.

Artykuł zweryfikowany przez dietetyka klinicznego Dominikę Hatala (data aktualizacji 02.10.2026r.)